ไทยองในลำพูน คนยองมาจากไหน และร่องรอยที่ยังเห็นในชีวิตประจำวัน
8 ตุลาคม 2569
ยืนเลือกของในกาดเช้าที่ลำพูนสักพัก อาจได้ยินแม่ค้ากับลูกค้าคุยกันด้วยภาษาที่ฟังเผินๆ เหมือนคำเมือง แต่พอฟังนานเข้าจะรู้สึกว่าเสียงวรรณยุกต์บางคำไม่เหมือนที่ได้ยินในเชียงใหม่เสียทีเดียว บางคำใช้ศัพท์ต่างไป บางคำออกเสียงสูงต่ำผิดจากที่คุ้น นั่นอาจเป็นสำเนียงของคนยอง กลุ่มคนที่เป็นส่วนสำคัญของลำพูนมาหลายชั่วอายุคน
สำหรับคนนอก ชาวยองอาจเป็นชื่อที่ไม่ค่อยคุ้นหู แต่ถ้าถามคนลำพูนจำนวนไม่น้อย จะพบว่าบรรพบุรุษของพวกเขามีเชื้อสายยอง และเรื่องราวนี้ยังซ่อนอยู่ในชีวิตประจำวันมากกว่าที่คิด
ก่อนคนยองจะมาถึง ลำพูนเคยผ่านช่วงที่ผู้คนบางตาลงมาก
ลำพูนเป็นเมืองเก่าที่มีประวัติย้อนไปถึงยุคหริภุญชัย ซึ่งมีเรื่องเล่าตั้งแต่ตำนานฤาษีวาสุเทพผู้วางผังเมืองเป็นรูปหอยสังข์ และพระนางจามเทวี แต่ในช่วงที่ล้านนาตกอยู่ใต้อำนาจพม่าและมีสงครามต่อเนื่อง ผู้คนจำนวนมากต้องอพยพหนีภัย หลายเมืองในภาคเหนือรวมถึงลำพูนจึงเหลือคนอยู่ไม่มาก
เมื่อถึงช่วงต้นกรุงรัตนโกสินทร์ เจ้านายฝ่ายเหนือเริ่มฟื้นฟูบ้านเมืองล้านนาขึ้นใหม่ และต้องการผู้คนมาตั้งรกราก ทำนา และสร้างเมืองให้กลับมามีชีวิต
ยุคเก็บผักใส่ซ้า เก็บข้าใส่เมือง พาคนยองข้ามมาถึงลุ่มน้ำกวง
ช่วงเวลานั้นมีสำนวนที่คนเหนือเล่าต่อกันว่า “เก็บผักใส่ซ้า เก็บข้าใส่เมือง” หมายถึงการรวบรวมผู้คนจากที่ต่างๆ มาตั้งถิ่นฐานในเมืองที่กำลังฟื้นฟู ซ้าคือตะกร้า ส่วนข้าหมายถึงผู้คน
ชาวยองเป็นหนึ่งในกลุ่มที่ถูกโยกย้ายมาในช่วงนั้น บ้านเดิมของพวกเขาคือเมืองยอง ซึ่งปัจจุบันอยู่ในรัฐฉานของเมียนมา เมื่อมาถึงลำพูน ผู้คนกระจายกันตั้งชุมชนตามริมน้ำและที่ราบรอบเมือง ทั้งในตัวเมืองและอำเภอรอบนอกอย่างป่าซาง ชุมชนบางแห่งยังมีชื่อที่บอกที่มาอย่างชัดเจน เช่น ชุมชนเวียงยองริมฝั่งแม่น้ำกวง
นักวิชาการมักจัดชาวยองอยู่ในกลุ่มคนไทที่มีภาษาและวัฒนธรรมใกล้เคียงกับไทลื้อ ซึ่งพอจะอธิบายได้ว่าทำไมสำเนียงและการแต่งกายบางอย่างจึงต่างไปจากคนเมืองเชียงใหม่
ภาษาที่ยังได้ยินในบ้าน แม้คนรุ่นใหม่จะพูดน้อยลง
ภาษายองยังคงใช้พูดกันในหลายครอบครัว โดยเฉพาะระหว่างผู้สูงอายุ ลูกหลานบางคนฟังเข้าใจแต่พูดได้ไม่คล่อง เพราะโตมากับภาษาไทยกลางในโรงเรียนและคำเมืองในชีวิตทั่วไป
ภาพนี้ไม่ต่างจากหลายชุมชนในไทยที่ภาษาท้องถิ่นค่อยๆ ถูกใช้น้อยลง แต่ก็มีความพยายามจากวัด โรงเรียน และกลุ่มคนในชุมชนที่จัดกิจกรรมสอนภาษาหรือบันทึกคำศัพท์ไว้ เพื่อไม่ให้เสียงของบรรพบุรุษหายไปจากความทรงจำ
ผ้าทอและอาหารบนโต๊ะ ที่เล่าเรื่องบ้านเกิดโดยไม่ต้องพูด
ร่องรอยของคนยองที่คนนอกเห็นได้ง่ายที่สุดคืองานผ้าทอ ชุมชนชาวยองหลายแห่งในลำพูนมีชื่อเรื่องการทอผ้าฝ้ายและผ้าซิ่น หนึ่งในหมู่บ้านที่คนรู้จักกันดีคือหมู่บ้านทอผ้าฝ้ายบ้านหนองเงือกในอำเภอป่าซาง ซึ่งยังมีบ้านที่ตั้งกี่ทอผ้าอยู่ใต้ถุน
อาหารก็เป็นอีกทางที่ความเป็นยองถูกส่งต่อ หลายบ้านยังทำกับข้าวตามสูตรที่สืบทอดกันในครอบครัว แม้คนนอกจะแยกไม่ออกว่าจานไหนเป็นของยองหรือของคนเมือง เพราะเมื่อผ่านไปหลายชั่วคน อาหารของสองกลุ่มก็ผสมกลมกลืนกันจนกลายเป็นอาหารลำพูนแบบที่เห็นทุกวันนี้
วัดในชุมชนยองยังเป็นที่รวมใจ เหมือนเมื่อครั้งเพิ่งย้ายมา
เมื่อชาวยองมาตั้งถิ่นฐาน สิ่งหนึ่งที่มักสร้างขึ้นพร้อมกับหมู่บ้านคือวัด วัดจึงเป็นมากกว่าที่ทำบุญ แต่เป็นศูนย์กลางของชุมชน เป็นที่จัดงานประเพณี และเป็นที่รวมตัวของคนต่างรุ่น
ในงานบุญของชุมชน ยังได้ยินวงดนตรีพื้นเมืองบรรเลงเพลงเก่า ถ้าอยากเข้าใจเสียงเพลงในงานเหล่านี้มากขึ้น ลองอ่านเรื่องเครื่องสายพื้นเมืองที่บรรเลงในงานบุญของลำพูน ประกอบไปด้วย
ความเป็นยองในวันนี้ คือความภูมิใจที่ไม่ต้องประกาศเสียงดัง
คนยองในลำพูนวันนี้ส่วนใหญ่ใช้ชีวิตเหมือนคนไทยทั่วไป ทำงานในเมือง ทำสวนลำไย หรือย้ายไปทำงานต่างจังหวัด แต่ความผูกพันกับบ้านเกิดยังอยู่ เวลามีงานบุญหรือเทศกาล ลูกหลานจำนวนมากยังกลับมาช่วยงานวัด แต่งกายแบบพื้นเมือง และพบปะญาติพี่น้อง
ความรู้สึกเป็นเจ้าของบ้านเกิดแบบนี้มีอยู่ในทุกจังหวัด เพียงแสดงออกต่างกัน บางที่ผ่านงานบุญ บางที่ผ่านกีฬา อย่างเรื่องเหตุผลที่คนบุรีรัมย์ผูกพันกับทีมฟุตบอลประจำจังหวัดจนกลายเป็นส่วนหนึ่งของตัวตน ก็เป็นอีกตัวอย่างของความภูมิใจในถิ่นที่อยู่ที่น่าสนใจ
สำหรับคนยองรุ่นใหม่จำนวนไม่น้อย การรู้ว่าตัวเองมาจากไหนไม่ได้แปลว่าต้องย้อนกลับไปใช้ชีวิตแบบเดิม แต่คือการพาภาษา ผ้าทอ และเรื่องเล่าของบรรพบุรุษติดตัวไปด้วย ไม่ว่าจะเดินทางไปไกลแค่ไหนก็ตาม