ลำพูน Only

ฤาษีวาสุเทพกับเมืองรูปหอยสังข์ ตำนานก่อนจะมีนครหริภุญชัย

ตำนานพื้นเมืองทางเหนือเล่าว่า นานมาแล้วมีฤาษีตนหนึ่งชื่อวาสุเทพ ทอดสายตาลงมาจากที่สูง แล้วเห็นผืนแผ่นดินราบที่มีแม่น้ำสองสายไหลขนาบอยู่ ท่านเห็นว่าที่ตรงนั้นเหมาะจะเป็นที่ตั้งของบ้านเมือง เรื่องราวของลำพูนในฉบับตำนานเริ่มต้นจากสายตาคู่นั้น

สิ่งที่จะเล่าต่อไปนี้เป็นเรื่องตามตำนานที่คนท้องถิ่นเล่าสืบกันมา หลายสำนวนมีรายละเอียดไม่ตรงกัน จึงควรฟังด้วยใจที่เปิดกว้าง มากกว่าจะถือเป็นบันทึกประวัติศาสตร์ทุกถ้อยคำ

ฤาษีบนดอยเฝ้ามองแผ่นดินระหว่างสองสายน้ำ

ตำนานบางฉบับเล่าว่าฤาษีวาสุเทพบำเพ็ญเพียรอยู่บนดอยสูงทางทิศตะวันตก ซึ่งภายหลังคนเชื่อมโยงชื่อของท่านเข้ากับชื่อดอยสุเทพ จากที่สูงตรงนั้น ท่านมองเห็นแผ่นดินระหว่างแม่น้ำกวงกับแม่น้ำปิง เป็นที่ราบอุดม มีน้ำใช้ตลอดปี

ทำเลแบบนี้มีเหตุผลรองรับแม้ในสายตาคนปัจจุบัน แม่น้ำให้ทั้งน้ำกิน น้ำทำนา และเส้นทางสัญจร ส่วนที่ราบก็เพาะปลูกได้ดี ใครอยากเห็นสายน้ำที่ตำนานพูดถึงด้วยตาตัวเอง ลองไปเดินริมแม่น้ำกวงที่ไหลเลียบเมืองเก่าทางฝั่งตะวันออก จะเข้าใจทันทีว่าทำไมเมืองจึงตั้งอยู่ตรงนี้

ผังเมืองที่ถูกเล่าว่าเหมือนหอยสังข์

เรื่องที่คนจดจำมากที่สุดคือรูปร่างของเมือง ตำนานเล่าว่าฤาษีวางผังเมืองให้มีรูปคล้ายหอยสังข์ บางสำนวนเล่าว่าท่านใช้หอยสังข์เป็นแบบในการขีดแนวเมือง บางสำนวนเล่าแตกต่างไปในรายละเอียด แต่ภาพที่ตรงกันคือเมืองที่ไม่ได้เป็นสี่เหลี่ยมจัตุรัส หากมีเส้นขอบโค้งมนต่างจากเมืองโบราณอีกหลายแห่ง

หอยสังข์ในวัฒนธรรมไทยและอินเดียเป็นของมงคล การเล่าว่าเมืองมีรูปหอยสังข์จึงเป็นทั้งคำอธิบายรูปร่างและการบอกว่าเมืองนี้เกิดมาพร้อมสิริมงคล

เมืองสร้างเสร็จแต่ยังไม่มีผู้ปกครอง

เมื่อมีเมืองแล้ว สิ่งที่ยังขาดคือผู้ที่จะดูแลผู้คน ตำนานเล่าว่าฤาษีวาสุเทพปรึกษากับฤาษีอีกตนหนึ่งซึ่งเป็นสหาย แล้วตัดสินใจส่งคนลงไปทูลเชิญเชื้อพระวงศ์จากเมืองละโว้ทางใต้ ขึ้นมาครองเมืองใหม่แห่งนี้

ผู้ที่ได้รับเชิญคือพระนางจามเทวี ซึ่งต่อมาถูกยกย่องในฐานะปฐมกษัตริย์ของนครหริภุญชัย รายละเอียดเรื่องพระนางและวัดที่เกี่ยวข้อง ดูเพิ่มได้ในบทวัดจามเทวีกับตำนานปฐมกษัตริย์ของหริภุญชัย

ขบวนจากละโว้ขึ้นมาตามลำน้ำ

ตำนานเล่าว่าพระนางเสด็จขึ้นมาทางน้ำ พร้อมพระสงฆ์ นักปราชญ์ และช่างฝีมือหลายแขนง การเดินทางกินเวลายาวนาน ผ่านบ้านเมืองหลายแห่งระหว่างทาง

ส่วนนี้ของตำนานสำคัญเพราะอธิบายว่าทำไมหริภุญชัยจึงมีทั้งพระพุทธศาสนา ศิลปะ และวิทยาการที่เจริญตั้งแต่ยุคแรก ผู้ที่ร่วมขบวนมาคือคนที่นำความรู้เหล่านั้นติดตัวขึ้นมาด้วย

เมืองแต่ละเมืองมีตำนานการกำเนิดของตัวเอง บางเมืองเริ่มจากฤาษี บางเมืองเริ่มจากการอพยพของผู้คน ถ้าอยากเทียบกับที่มาของเมืองทางอีสาน ลองอ่านเรื่องราวการก่อตั้งเมืองน้ำดำอย่างกาฬสินธุ์ จะเห็นว่าแต่ละถิ่นเล่าจุดเริ่มต้นของตัวเองต่างกันมาก

ตำนานกับหลักฐานช่วยกันเล่าคนละด้าน

ตำนานให้ภาพของผู้คนและความหมาย ส่วนหลักฐานทางโบราณคดีบอกว่าดินแดนนี้มีผู้คนอยู่และมีวัฒนธรรมที่รุ่งเรืองจริง ตัวอย่างหนึ่งคือศิลาจารึกอักษรมอญโบราณที่พบในลำพูน ซึ่งนักวิชาการใช้ศึกษาเรื่องราวของหริภุญชัย

การรู้ว่าอะไรเป็นตำนาน อะไรเป็นหลักฐาน ไม่ได้ทำให้ตำนานมีค่าน้อยลง ตรงกันข้าม มันช่วยให้เราเห็นว่าคนรุ่นก่อนอยากให้ลูกหลานจดจำเมืองของตัวเองในแบบไหน

เมื่อมาถึงลำพูนจริง ลองขับรถหรือปั่นจักรยานช้าๆ ไปตามแนวคูเมืองเก่า สังเกตว่าเส้นขอบเมืองโค้งไปทางไหน มุมไหนตรง มุมไหนมน แล้วนึกภาพฤาษีที่มองลงมาจากดอยไกลๆ ว่าท่านเห็นอะไรในผืนดินตรงนี้