ใบหน้าพระพุทธรูปแบบหริภุญชัย ดูคิ้ว ตา และวัสดุอย่างไรให้แยกออก
26 กันยายน 2569
ลองยืนนิ่งๆ หน้าเศียรพระพุทธรูปดินเผาในตู้กระจกสักครู่ แล้วมองเฉพาะเหนือดวงตา จะเห็นว่าแนวคิ้วทั้งสองข้างไม่ได้แยกจากกัน แต่โค้งมาบรรจบกันตรงกลางเป็นเส้นเดียว คล้ายปีกนกที่กางออก หรือเครื่องหมายปีกกาที่เราเขียนในหนังสือ รายละเอียดเล็กๆ นี้เองที่คนดูผ่านๆ มักเดินเลยไป ทั้งที่เป็นหนึ่งในเบาะแสสำคัญของศิลปะหริภุญชัย
ศิลปะหริภุญชัยเกิดขึ้นในดินแดนลุ่มน้ำปิงตอนบนก่อนยุคล้านนา และได้รับอิทธิพลจากศิลปะทวารวดีของกลุ่มคนมอญอย่างชัดเจน ไม่จำเป็นต้องจำปีหรือชื่อรัชกาลก็ดูเป็นได้ ขอแค่รู้ว่าควรมองตรงไหน
พระพักตร์ จุดแรกที่บอกที่มา
แนวคิ้วที่ต่อกัน
อย่างที่เล่าไว้ข้างต้น พระพุทธรูปหริภุญชัยจำนวนมากมีคิ้วที่ต่อกันเป็นเส้นโค้งยาว บางองค์ทำเป็นสันนูน บางองค์เป็นร่องลึกลงไปในเนื้อดิน มองจากด้านข้างจะเห็นมิติของแนวคิ้วชัดกว่ามองตรงๆ
ดวงตาและริมฝีปาก
ดวงตามักโปนเด่นออกมา บางองค์เหลือบมองต่ำ ทำให้ดูสงบแต่มีพลัง ริมฝีปากค่อนข้างหนา จมูกไม่โด่งมาก เมื่อรวมกับใบหน้าที่ค่อนข้างกว้าง จะได้ความรู้สึกที่ต่างจากพระพุทธรูปที่หลายคนคุ้นตาในวัดทั่วไป ลองสังเกตว่าองค์ที่อยู่ตรงหน้ามีลักษณะเหล่านี้ครบไหม หรือมีเพียงบางข้อ
สัดส่วนโดยรวมของใบหน้า
พระพักตร์แบบหริภุญชัยมักดูกว้างและแบนกว่าแบบที่ทำในยุคต่อมา ถ้ายืนห่างออกมาสักก้าวแล้วมองทั้งเศียร จะเห็นว่าใบหน้าเกือบเป็นทรงเหลี่ยม ไม่ได้เรียวลงเป็นรูปไข่
วัสดุ บอกได้มากกว่าที่คิด
ดินเผา
งานหริภุญชัยที่พบมากชิ้นหนึ่งคือเศียรพระพุทธรูปดินเผา สีของเนื้อดินมีตั้งแต่ส้มอิฐไปจนถึงน้ำตาลเข้ม พื้นผิวมีรอยสึกตามกาลเวลา บางชิ้นยังเห็นร่องรอยของการปั้นหรือการกดพิมพ์อยู่
ปูนปั้น
พระพุทธรูปปูนปั้นในซุ้มของเจดีย์โบราณเป็นอีกแบบที่เห็นได้ในลำพูน งานแบบนี้อยู่กลางแจ้งมานาน ผ่านการซ่อมแซมและบูรณะมาหลายครั้ง สิ่งที่เห็นในวันนี้จึงอาจไม่ใช่งานดั้งเดิมทั้งหมด การดูจึงควรมองภาพรวมของรูปแบบมากกว่าจะตัดสินจากรายละเอียดบางจุด
พระพิมพ์ขนาดเล็ก
พระพิมพ์ดินเผาขนาดเล็กก็เป็นส่วนหนึ่งของงานช่างหริภุญชัย ที่รู้จักกันกว้างขวางคือพระรอดและพระคงซึ่งมีวัดที่เกี่ยวข้องให้ไปกราบได้ในลำพูน แม้จะมีขนาดเล็ก แต่ถ้าดูผ่านแว่นขยายก็พอเห็นลักษณะใบหน้าที่สืบมาจากแบบเดียวกัน
ที่ที่ไปยืนดูของจริงได้
พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติหริภุญไชย
ที่นี่รวบรวมเศียรพระ พระพุทธรูป และโบราณวัตถุสมัยหริภุญชัยไว้ให้ดูใกล้ๆ พร้อมป้ายอธิบาย เหมาะกับการฝึกตาที่สุด ถ้าไปกับเด็ก ลองใช้แนวทางตั้งโจทย์ให้เด็กตามหาของในห้องจัดแสดงหริภุญไชย เช่น ให้หาเศียรพระที่คิ้วต่อกันให้ได้สามองค์ วันเวลาเปิดให้เข้าชมควรตรวจสอบจากกรมศิลปากรหรือช่องทางทางการของพิพิธภัณฑ์ก่อนไป
วัดจามเทวี
เจดีย์ที่วัดจามเทวีมีซุ้มประดิษฐานพระพุทธรูปปูนปั้นเรียงกันหลายชั้น เป็นตัวอย่างของการใช้พระพุทธรูปประดับสถาปัตยกรรม อ่านเรื่องเจดีย์กู่กุดกับตำนานผู้ครองนครองค์แรกก่อนไป จะดูซุ้มเหล่านั้นด้วยความเข้าใจมากขึ้น และควรแต่งกายสุภาพ สำรวมเสียง เพราะที่นี่ยังเป็นวัดที่มีคนมากราบไหว้อยู่ทุกวัน
เก็บภาพไว้ดูอย่างไรให้เหมาะ
หลายคนชอบถ่ายรูปรายละเอียดไว้เทียบทีหลัง ควรดูป้ายก่อนว่าห้องจัดแสดงอนุญาตให้ถ่ายหรือไม่ ปิดแฟลช และไม่ยื่นมือหรือไม้เซลฟีเข้าใกล้ตู้ ส่วนในโลกดิจิทัลก็มีการซื้อขายสิทธิ์ในไฟล์งานศิลปะในอีกรูปแบบหนึ่ง ใครสงสัยว่ามันทำงานอย่างไร มีคำอธิบายหลักการของโทเคนที่ใช้ระบุความเป็นเจ้าของไฟล์ศิลปะดิจิทัลแบบพื้นฐานให้อ่าน ซึ่งเป็นคนละเรื่องกับการชมโบราณวัตถุ และไม่ควรมองเป็นคำแนะนำให้ลงทุน
ต่างจากพระพุทธรูปล้านนารุ่นหลังตรงไหน
เมื่ออาณาจักรล้านนาขึ้นมามีบทบาทแทน รูปแบบพระพุทธรูปก็เปลี่ยนไป พระพุทธรูปล้านนาที่เห็นทั่วไปมักมีใบหน้ากลมหรือเป็นรูปไข่ คิ้วโก่งแยกจากกันเป็นสองเส้น ริมฝีปากเล็กลง และมีพระรัศมีบนพระเศียรเป็นรูปดอกบัวตูมหรือเปลวไฟ วัสดุที่พบมากคือสำริด ต่างจากหริภุญชัยที่โดดเด่นด้วยดินเผาและปูนปั้น จำง่ายๆ ว่า ถ้าใบหน้ากว้าง คิ้วต่อกัน ตาโปน ให้นึกถึงหริภุญชัยไว้ก่อน แล้วค่อยอ่านป้ายยืนยัน
เมื่อมีภาพเหล่านี้อยู่ในหัวแล้ว ลองไปยืนหน้าตู้จัดแสดงในพิพิธภัณฑ์อีกสักครั้ง แล้วดูว่าองค์ไหนตรงกับที่นึกไว้ องค์ไหนทำให้ต้องหยุดคิดใหม่