จากสวนถึงเตาอบ กว่าจะเป็นลำไยอบแห้งหนึ่งถุง
12 ตุลาคม 2569
ช่วงหน้าเก็บลำไย ถ้าขับรถผ่านหมู่บ้านบางแห่งในลำพูนตอนเย็นๆ จะได้กลิ่นหวานอมควันลอยมาตามลม เป็นกลิ่นที่คล้ายน้ำตาลไหม้อ่อนๆ ผสมกลิ่นไม้ คนในพื้นที่ได้กลิ่นแบบนี้ก็รู้ทันทีว่ามีบ้านไหนกำลังอบลำไยอยู่ และเตาคงจะไม่ดับไปอีกหลายวัน
ลำไยอบแห้งที่วางขายเป็นถุงๆ ดูธรรมดา แต่กว่าจะมาถึงมือคนซื้อต้องผ่านมือคนหลายกลุ่มและหลายขั้นตอน ลองไล่ดูไปทีละขั้น
หนึ่ง เก็บผลจากต้นให้ทันจังหวะ
งานเริ่มที่สวน ผลลำไยต้องแก่พอดี ถ้าเก็บอ่อนไปเนื้อจะบางและรสไม่หวาน ถ้าปล่อยไว้นานไปผลอาจร่วงหรือเริ่มเสีย คนเก็บจะปีนบันไดไม้ไผ่ขึ้นไปตัดทั้งช่อแล้วหย่อนลงมาในตะกร้า งานนี้ต้องใช้แรงคนมากในเวลาสั้นๆ เพราะลำไยในสวนเดียวกันมักสุกไล่เลี่ยกัน
ช่วงนี้หลายสวนต้องหาแรงงานเสริม ทั้งญาติพี่น้อง เพื่อนบ้าน และคนงานที่มาช่วยเฉพาะหน้าเก็บ ภาพการทำงานแข่งกับเวลาแบบนี้คล้ายกับวิถีของคนทำงานในสวนผลไม้เมืองจันท์ช่วงที่ผลผลิตออกพร้อมกัน ต่างกันแค่ชนิดผลไม้และอากาศ
ถ้าอยากรู้ว่าทำไมลำไยจากดินแดนนี้ถึงมีชื่อเสียงตั้งแต่ก่อนจะถูกนำไปอบ ดูพื้นฐานได้จากเรื่องรสชาติและที่มาของลำไยลำพูน
สอง คัดผลและเตรียมลูกก่อนเข้าเตา
ลำไยที่เก็บมาจะถูกตัดออกจากช่อเป็นลูกเดี่ยว แล้วคัดลูกที่แตก ช้ำ หรือมีตำหนิออก จากนั้นแยกเส้นทางเป็นสองแบบ
- ลำไยอบทั้งเปลือก ใช้ทั้งลูกแบบไม่ต้องแกะ เปลือกจะทำหน้าที่ห่อเนื้อไว้ระหว่างอบ
- ลำไยอบเนื้อสีทอง ต้องคว้านเมล็ดและแกะเปลือกออกก่อน งานส่วนนี้ละเอียดมาก มักเห็นคนนั่งล้อมวงคว้านลำไยกันเป็นกลุ่ม มือหนึ่งจับลูก อีกมือใช้เครื่องมือเล็กๆ ดันเมล็ดออกให้เนื้อยังเป็นชิ้นสวย
ขั้นนี้ดูเหมือนง่าย แต่ถ้าคัดไม่ดี ลูกเสียลูกเดียวก็ทำให้ทั้งชุดมีกลิ่นผิดไปได้
สาม อบช้าๆ และคอยกลับลูก
ขั้นที่ใช้เวลานานที่สุดคือการอบ เตามีหลายแบบ ทั้งเตาแบบกระบะที่ใช้ลมร้อนเป่าผ่านกองลำไย และเตาแบบชั้นวางถาดสำหรับเนื้อลำไย หัวใจของขั้นนี้ไม่ได้อยู่ที่ไฟแรง แต่อยู่ที่ความร้อนสม่ำเสมอ คนเฝ้าเตาต้องคอยกลับลำไยให้แห้งทั่วกัน ไม่ให้ลูกด้านล่างไหม้ขณะที่ลูกด้านบนยังชื้น
ลำไยทั้งเปลือกจะค่อยๆ เปลี่ยนเป็นสีน้ำตาลเข้ม ส่วนเนื้อลำไยบนถาดจะหดตัวลงและกลายเป็นสีทองอมน้ำตาล คนทำที่ชำนาญดูสีและจับเนื้อสัมผัสก็พอบอกได้ว่าใกล้ได้ที่หรือยัง
สี่ คัดเกรดตามขนาดและความแห้ง
อบเสร็จแล้วยังไม่จบ ลำไยต้องถูกพักให้เย็น แล้วคัดแยกตามขนาด ลูกใหญ่ เนื้อหนา สีสวย จะถูกแยกออกจากลูกเล็กหรือลูกที่สีไม่สม่ำเสมอ ขั้นนี้ยังต้องเช็กความแห้งอีกรอบ เพราะความชื้นที่หลงเหลืออยู่คือศัตรูตัวสำคัญ ถ้ายังไม่แห้งพอ เก็บไว้ไม่นานก็อาจขึ้นรา
ความชื้นจึงเป็นเรื่องที่คนทำลำไยอบใส่ใจตั้งแต่ต้นจนจบ ถ้าแห้งเกินไปเนื้อก็จะแข็งและเสียรส ถ้าแห้งไม่พอก็เก็บได้ไม่นาน จุดที่พอดีมาจากประสบการณ์ที่สั่งสมมาหลายฤดู
ห้า บรรจุและเก็บให้รสยังอยู่
ขั้นสุดท้ายคือการบรรจุลงถุงหรือกล่องที่ปิดได้สนิท บางแห่งบรรจุแบบใส่กล่องใหญ่ส่งโรงงานหรือพ่อค้าคนกลาง บางแห่งแบ่งใส่ถุงเล็กขายเป็นของฝาก คนซื้อกลับบ้านก็ควรดูแลต่อด้วยหลักง่ายๆ
- เก็บในภาชนะปิดสนิท ห่างจากความชื้นและแสงแดด
- ถ้าเปิดถุงแล้วกินไม่หมด ควรปิดให้แน่นหรือแช่ตู้เย็น
- ถ้าเห็นจุดขาวฟูหรือได้กลิ่นอับ ไม่ควรกินต่อ
ลำไยอบแห้งเก็บได้นานกว่าผลสดมาก จึงเป็นของฝากที่หิ้วไกลได้สบาย ต่างจากผลสดที่ต้องจัดตะกร้าและวางท้ายรถอย่างระมัดระวังเพื่อไม่ให้ลูกช้ำ และถ้าจะซื้อของฝากชิ้นอื่นไปพร้อมกัน ลองดูว่าขนมเหนือชิ้นไหนวางไว้หลายวันได้ ชิ้นไหนควรรีบกิน จะได้จัดลำดับการแจกถูก
ลองชิมสองแบบเทียบกัน
เมื่อรู้แล้วว่าแต่ละถุงผ่านอะไรมาบ้าง ลองซื้อลำไยอบทั้งเปลือกกับแบบเนื้อสีทองมาอย่างละนิด แกะลูกที่มีเปลือกแล้วชิมคู่กับเนื้อสีทองชิ้นหนึ่ง แบบแรกมักหวานลึกและมีกลิ่นควันอ่อนๆ ส่วนแบบหลังนุ่ม หอม และหวานสะอาดกว่า ลิ้นของใครชอบแบบไหน คำแรกจะบอกเอง